Historia niewolnictwa kobiet z kotem w tle
Przez większość istnienia naszego gatunku nie istniał podział na „silnego mężczyznę-łowcę” i „słabą kobietę-zbieraczkę przy ognisku”. A przynajmniej do takich wniosków dochodzi antropologia i archeologia. Badania szkieletów sprzed tysięcy lat pokazują, że kobiety chowano z tym samym wyposażeniem łowieckim co mężczyzn.
Antropolożki Sarah Lacy i Cara Ocobock przekonują, że przez trzy miliony lat obie płcie uczestniczyły w zdobywaniu pożywienia, a podział pracy według płci nie był ludzkim „domyślnym ustawieniem”, tylko czymś, co wykształciło się stosunkowo późno. Wśród ludów zbieracko-łowieckich badanych współcześnie – jak Batek w Malezji czy Agta na Filipinach – wciąż nie istnieje sztywny podział na to, kto poluje, a kto zbiera; dzieci zresztą też wychowuje się wspólnie.
Model „mężczyzna poluje, kobieta czeka” spopularyzowali w 1968 roku antropolodzy Richard Lee i Irven DeVore w książce Man the Hunter – i to od razu z założeniem, że łowcami byli wyłącznie mężczyźni. Ich teoria trafiła nie tylko do nauki, ale i do kultury popularnej, gdzie przez pół wieku funkcjonowała jako „naturalny porządek rzeczy”. Dziś wiadomo, że to bardziej ich własna projekcja niż fakt historyczny.
To ważny punkt wyjścia, bo zmienia całą narrację. Nie chodzi o to, że kobiety „od zawsze” były słabsze, zależne i podporządkowane, a potem – dzięki łaskawości historii – zaczęły „zdobywać” prawa. Chodzi o to, że wolność została kobietom najpierw odebrana, a to, co nazywamy „emancypacją”, jest w gruncie rzeczy odzyskiwaniem czegoś, co kiedyś byłoby normą.
Jak to się zaczęło: rewolucja neolityczna
Historyczka Gerda Lerner w swojej klasycznej już pracy The Creation of Patriarchy postawiła tezę, która do dziś jest punktem odniesienia dla feministycznej historiografii: patriarchat nie jest naturalnym stanem ludzkości, ale procesem historycznym, który krystalizował się przez około 2500 lat na Bliskim Wschodzie, zaczynając od II tysiąclecia p.n.e.
Punktem zwrotnym była rewolucja neolityczna – przejście od zbieractwa i łowiectwa do osiadłego rolnictwa. Ziemia stała się majątkiem, a majątek trzeba było komuś przekazać. Problem: żeby przekazać majątek „swojemu” dziecku, trzeba było mieć absolutną pewność co do ojcostwa. Dawała ją tylko kontrola nad kobiecą seksualnością.
Lerner opisuje to jako dwuetapowy proces: najpierw skomodyfikowanie kobiecej pracy seksualnej i rozrodczej, a potem – dosłowne zniewolenie kobiet, zanim jeszcze wykształciła się niewola w sensie klasowym. Zanim istniały klasy „pan i niewolnik”, istniał już podział na „mężczyzna i kobieta jako jego własność”. W praktyce oznaczało to prawo, które czyniło kobietę – wraz z jej płodnością – towarem należącym do ojca, a potem do męża.
W kodeksie Hammurabiego i innych bliskowschodnich kodeksach prawnych kobieta mogła zostać oddana jako zastaw za dług, sprzedana, przehandlowana. Jej wartość rynkowa była wprost powiązana z tym, czy jej seksualność podlegała kontroli konkretnego mężczyzny. Kobieta, która wymykała się tej kontroli – nawet jeśli tylko przez owdowienie – traciła status i mogła w każdej chwili zostać „zdeklasowana”, jak to ujmuje Lerner: strącona do prostytucji, bo była to jedyna dostępna wówczas droga przetrwania poza patriarchalną rodziną.
Chronologia wykluczenia
To, co często umyka w rozmowach o „nierówności”, to skala czasowa. Nie mówimy o różnicy kilku lat. Mówimy o stuleciach, w których określone prawo istniało dla mężczyzn jako coś oczywistego, zanim ktokolwiek w ogóle zaczął rozważać, czy powinno przysługiwać też kobietom.
Własność. Przez większość historii Europy zamężna kobieta nie istniała prawnie jako właścicielka niczego – jej majątek, wiano, a nawet zarobki automatycznie przechodziły pod kontrolę męża. Angielska (a za nią amerykańska) doktryna coverture głosiła to bez ogródek: mąż i żona są w oczach prawa jedną osobą, a tą osobą jest mąż. Pierwsze poważne wyłomy w tym systemie – prawo do posiadania majątku we własnym imieniu – zaczęły się w USA od stanu Mississippi w 1839 roku.
Głos wyborczy. Tu paradoksalnie Polska wypada nietypowo dobrze na tle świata – kobiety uzyskały prawo głosu w 1918 roku, razem z odzyskaniem niepodległości, co było ewenementem na tamte czasy. Dla porównania: Francuzki musiały czekać do 1944 roku, Szwajcarki – aż do 1971. Ale samo prawo głosu nie oznaczało równości w innych obszarach.
Konto bankowe i praca bez zgody męża. We Francji – kraju, który sam siebie definiuje przez słowa „wolność, równość, braterstwo” – zamężna kobieta nie mogła otworzyć własnego konta bankowego ani podjąć pracy bez zgody męża aż do 1965 roku. Prawa rodzicielskie matek były tam skromniejsze od praw ojców do 1970 roku, a nierówność w prawach rozwodowych trwała do 1975. W USA powszechny, praktyczny dostęp kobiet (zwłaszcza zamężnych) do kredytu i kart kredytowych bez współpodpisu męża wywalczono dopiero ustawą Equal Credit Opportunity Act w 1974 roku.
Praca i edukacja. Prawo do wyższego wykształcenia, do wykonywania „męskich” zawodów, do zasiadania w zawodach prawniczych czy medycznych – to wszystko rozkładało się na dekady, czasem stulecia różnicy w stosunku do mężczyzn, dla których nigdy nie istniała bariera w postaci pytania, czy „powinni” studiować.
Zestawione razem te fakty pokazują coś istotnego: prawa, które dziś wydają się nam oczywistym fundamentem człowieczeństwa – własność, głos, pieniądze, praca – były przez całą historię cywilizacji zachodniej zarezerwowane dla jednej płci, a przyznanie ich drugiej płci było traktowane jako radykalny, kontrowersyjny eksperyment społeczny, o który trzeba było walczyć pokolenie za pokoleniem.
Bunt, który nigdy nie ustał
Systemu opresji, który trwał tysiące lat, nie można sobie wyobrazić bez oporu – i ten opór, choć wymazywany z podręczników, był znaczący.
Czarownice. Historyczka Merry Wiesner-Hanks zauważa, że kobiety najczęściej obwiniane o czary miały wspólny mianownik: były ekonomicznie niezależne (wdowy, niezamężne), znały się na leczeniu i akuszerstwie, albo po prostu nie zachowywały się tak, jak nakazywała konwencja. W niektórych rejonach Nowej Anglii uzdrowicielki i akuszerki mogły stanowić nawet około jednej czwartej wszystkich osądzonych za czary. To nie przypadek, że najbardziej narażone były kobiety samodzielne, posiadające własną wiedzę i własny dochód. Czarownica to w gruncie rzeczy kobieta, która nie potrzebowała mężczyzny, żeby przetrwać – i to właśnie było jej „zbrodnią”.
Heretyczki i „poganki”. Proces Joanny d’Arc jest tu podręcznikowym przykładem: skazano ją nie tyle za prowadzenie wojska, co za noszenie męskiego stroju i za nieposłuszeństwo wobec ustalonego porządku, w który wpisane było, gdzie kobieta ma, a gdzie nie ma prawa się znaleźć.
„Histeryczki”. Diagnoza „histerii” – od greckiego hystera, macica – funkcjonowała w medycynie zachodniej niemal cztery tysiące lat, od starożytnego Egiptu po początek XX wieku. Hipokrates wierzył, że „błądząca macica” przemieszcza się po ciele kobiety i wywołuje wszystko, od duszności po utratę głosu. Objawy, które dziś nazwalibyśmy zwyczajną seksualnością, niezależnością myślenia czy zwykłym niezadowoleniem z życia, klasyfikowano jako chorobę. „Leczeniem” bywało małżeństwo, ciąża, a w ekstremalnych przypadkach – umieszczenie w zakładzie psychiatrycznym albo przymusowa histerektomia, czyli usunięcie macicy. To była medycyna, która patologizowała kobiecą niezależność, nazywając ją objawem.
Artystki, które musiały udawać mężczyzn. George Sand, właściwie Amantine Aurore Dupin, publikowała pod męskim pseudonimem i demonstracyjnie nosiła męskie ubrania – w czasach, gdy kobieta potrzebowała specjalnego pozwolenia, żeby założyć spodnie. Mary Ann Evans stała się George Eliot, bo wiedziała, że jej powieści będą oceniane przez pryzmat płci, a nie treści. Siostry Brontë debiutowały jako bracia Bell. To nie była kwestia gustu literackiego – to była kalkulacja przetrwania w świecie, w którym „kobieca” twórczość z definicji była traktowana jako mniej wartościowa.
Kobiety, które uciekały od małżeństw w sposób nielegalny. Historia zna przypadki kobiet, które – nie mając prawa do rozwodu, ochrony przed przemocą domową ani żadnej instytucjonalnej drogi wyjścia – uciekały się do skrajnych, desperackich środków, by wyzwolić się z małżeństw, w których były więźniarkami we własnym domu. Najbardziej znanym przykładem jest krąg kobiet wokół Giulii Tofany w XVII-wiecznych Włoszech, pomagających innym kobietom uwolnić się od brutalnych mężów w epoce, w której prawo w ogóle nie przewidywało dla nich innej ścieżki wyjścia. To mroczny fragment historii – ale pokazujący, do jakiej desperacji doprowadzał kobiety system, który nie dawał im żadnej legalnej drogi ucieczki.
Pionierki, które stały się precedensem. Każda „pierwsza kobieta, która…” – pierwsza lekarka, pierwsza prawniczka, pierwsza posłanka – musiała się zmierzyć nie tylko z konkretną barierą prawną, ale z całym ciężarem bycia dowodem na to, że kobiety „w ogóle mogą”. Ich porażka byłaby traktowana jako porażka całej płci; ich sukces otwierał drzwi kolejnym.
Lesbijki. Miłość między kobietami była przez stulecia jednocześnie najbardziej wymazywaną i najbardziej karaną z form kobiecego nieposłuszeństwa – bo była całkowitym wyjściem poza system, w którym kobieca seksualność miała sens tylko jako coś przypisane mężczyźnie i prokreacji. Nawet wśród buntowniczych artystek, jak George Sand, romantyczne relacje z kobietami (jej związek z aktorką Marie Dorval) są dziś często zacierane albo traktowane jako ciekawostka, a nie pełnoprawna część biografii.
Strach przed „samotną kobietą z kotami”
To jeden z najbardziej trwałych straszaków skierowanych do kobiet: zostaniesz sama, otoczona kotami, nieszczęśliwa. Ten obraz ma konkretną, dobrze udokumentowaną genealogię – i absolutnie nic wspólnego z faktycznym dobrostanem kobiet.
Stereotyp „kobiety z kotami” wywodzi się z połączenia dwóch historycznych nici. Pierwsza to średniowieczne i wczesnonowożytne procesy o czary, w których samotnie żyjąca kobieta i jej kot byli traktowani jako podejrzani z samej swojej natury – niezależność kobiety odczytywano jako coś nieoswojonego, a więc niebezpiecznego. Druga nić to figura „starej panny” z XVIII i XIX wieku: w epoce, w której zamążpójście było jedyną legalną ścieżką do bezpieczeństwa finansowego, a klasztory (dawna alternatywa dla niezamężnych kobiet) zniknęły po reformacji, niezamężna kobieta stawała się kimś, kogo trzeba było „utrzymać” w rodzinie, kimś traktowanym jako porażka, a nie wybór. XIX-wieczna prasa opisywała takie kobiety jako te, które przegrały „główny cel istnienia” i „obsypują resztkami uczucia” swojego kota.
Co ciekawe, w karykaturach przeciwników prawa wyborczego dla kobiet z końca XIX wieku kot był narzędziem propagandy: rysownicy przedstawiali mężczyzn zmuszonych do zajmowania się domem i kotem, podczas gdy ich „wyzwolone” żony poszły głosować. Kot od początku był symbolem kobiecej niezależności, przedstawianej jako coś groźnego i nienaturalnego.
A teraz zestawmy ten kulturowy straszak z tym, co faktycznie mówią dane. Badania powtarzalnie pokazują, że kobiety niezamężne i bezdzietne z własnej woli raportują wyższy poziom satysfakcji z życia niż kobiety zamężne – i żyją, według wielu analiz, dłużej. Profesor Paul Dolan z London School of Economics, analizując dane z dużych badań czasowych, doszedł do wniosku, że najbardziej zadowolone i najdłużej żyjące są kobiety, które nigdy nie wyszły za mąż i nie miały dzieci.
Zaobserwował też, że małżeństwo „uspokaja” mężczyzn i skłania ich do mniej ryzykownych zachowań, co przekłada się na ich zdrowie – a te same mechanizmy ochronne nie działają symetrycznie w drugą stronę: kobiety w średnim wieku będące w małżeństwie zgłaszały więcej problemów psychicznych i fizycznych niż kobiety samotne.
Według danych z Harvard Health Publishing żonaci mężczyźni mają niższe ryzyko depresji, lepsze funkcje poznawcze i niższe ryzyko alzheimera niż single, a utrata żony jest dla mężczyzny statystycznie bardziej śmiercionośna niż utrata męża jest dla kobiety – w jednym z badań kalifornijskich zdrowi mężczyźni, którzy stracili żonę, umierali ponad dwa razy częściej niż ci, którzy nie przeżyli takiej straty.
Czyli w pewnym uproszczeniu, ale opartym na solidnych danych: to raczej mężczyźni powinni się bać samotności bardziej niż kobiety. Strach przed „samotną kobietą z kotami” jest więc męską projekcją i nigdy nie wynikał z troski o dobrostan kobiet. Wynikał z troski o to, żeby kobiety nie odkryły, że mogą dobrze żyć bez centralnej obecności mężczyzny w swoim życiu.
Wewnętrzna wolność jako powrót
Kiedy patrzy się na to wszystko razem – na zawładniętą seksualność neolitycznych rolniczek, na wieki praw zastrzeżonych wyłącznie dla mężczyzn, na czarownice, histeryczki i kobiety piszące pod męskimi imionami, na propagandowy obrazek kobiety z kotem – widać jeden powtarzający się wzór. Każda epoka wymyślała nowy język, żeby powiedzieć to samo: kobieta, która nie potrzebuje mężczyzny do przetrwania, jest zagrożeniem dla porządku.
Ale ta odwieczna patriarchalna propaganda oznacza coś jeszcze: skoro ten mechanizm musiał być odtwarzany na nowo w każdym stuleciu – prawem, medycyną, religią, karykaturą, memem o kotach – to znaczy, że nigdy do końca się nie udało. Kobieca wolność nie jest czymś, co trzeba dopiero wynaleźć. Jest czymś, co trzeba sobie przypomnieć, bo systemy władzy inwestowały tysiące lat w to, żeby ją zapomniano.
Wewnętrzna wolność, o której tu mówimy, nie jest niczym nowym. Jest bardzo starym i wcale niewymarłym stanem, do którego powoli wracamy – wbrew całej architekturze strachu, którą zbudowano po to, żeby nas od niego odciąć.
